ورود نرم‌افزارهای پیشرفته جهانی به حوزه اکتشاف

معاونت امور اکتشاف شرکت ملی نفت ایران با بهره‌گیری از فناوری‌ها و تجهیزات پیشرفته، یکی از شرکت‌های پیشران در کشف میدان‌های نفتی و گازی به شمار می‌آید که فعالیت‌های متنوعی را در این زمینه انجام داده است.

Passive seismic روش اکتشافی نوینی است که این شرکت در فعالیت‌های اکتشافی خود در زمانی که عملیات لرزه‌نگاری دوبعدی و سه‌بعدی جواب نداده، از آن به عنوان روشی جدید در منطقه دهدشت لرستان بهره گرفته است. به منظور بررسی طرح‌های اکتشافی شرکت ملی نفت ایران با بهمن سلیمانی، معاون مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران گفت‌وگویی انجام شده است که در ادامه می‌خوانید. معاون امور اکتشاف شرکت ملی نفت ایران با بیان اینکه فعالیت‌های مطالعاتی که منجربه تعیین محل چاه اکتشافی می‌شود در حیطه مسئولیت‌های معاونت امور اکتشاف است، گفت: مطالعات زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و ژئوشیمیایی تا زمانی‌که بهترین موقعیت مکانی برای حفره چاه اکتشافی معرفی شود، در این معاونت انجام می‌شود. سلیمانی با بیان اینکه بیش از ۱۰۰ طرح در معاونت اکتشاف در دست اجراست، ادامه می‌دهد: این طرح‌ها یا درون شرکت به وسیله همکاران و یا با برون‌سپاری (پیمانکار) اجرا می‌شود. معاون امور اکتشاف شرکت ملی نفت ایران می‌گوید: بیشترین هزینه‌های شرکت مدیریت اکتشاف به دلیل هزینه‌های بالای عملیات حفاری در بخش معاونت فنی است به طوری که ۷۰ تا ۷۵درصد بودجه کل شرکت عملیات اکتشاف نفت به این بخش اختصاص دارد. سلیمانی با بیان اینکه ۲۰درصد بودجه شرکت مدیریت اکتشاف نیز به معاونت امور اکتشاف اختصاص دارد، بیشترین هزینه‌ها در این بخش را به «ژئوفیزیک» که عملیات غیرلرزه‌ای، لرزه‌نگاری دوبعدی و لرزه‌نگاری سه‌بعدی را شامل می‌شود، نسبت می‌دهد. او می‌گوید: با توجه به تعداد دکل‌های حفاری (اجاره‌ای) ۶مکان مناسب برای اکتشاف نفت در خشکی و یک مکان مناسب برای اکتشاف نفت در دریا به معاونت فنی معرفی می‌شود تا عملیات حفاری روی آنها انجام شود؛ به‌طوری که ۶ دستگاه آن در خشکی و یک دستگاه دیگر در خلیج‌فارس فعالیت کنند. «لرزه‌نگاری ذهاب» و به‌ویژه «سایزمیک» که طرحی نوین در صنعت حفاری است، از طرح‌هایی است که سلیمانی به آنها اشاره می‌کند. وی در توضیح طرح لرزه‌نگاری اکتشافی ذهاب می‌گوید: این طرح به مرکزیت سرپل ذهاب یکی از مهم‌ترین طرح‌های اکتشافی اجرا شده در استان کرمانشاه است که بخش‌هایی از استان کردستان را هم شامل می‌شود. عملیات اجرایی این پروژه که از جمله ساختارهای مرزی شرکت اکتشاف نفت به شمار می‌رود در مهر ۱۳۹۳ و در گستره‌ای به طول ۱۰۵۰ کیلومتر (بنابر قرارداد اولیه) آغاز شد اما در ادامه کار به ساختارهای دیگری رسیدیم که منجربه افزایش حجم عملیات شد. سلیمانی درباره تفاوت ژئوفیزیک اکتشافی با ژئوفیزیک توسعه‌ای – تولیدی می‌گوید: در ژئوفیزیک توسعه‌ای – تولیدی، ساختار برای تولید نفت به طور کامل شناخته شده اما در عملیات ژئوفیزیک اکتشافی ابتدا برپایه شواهد اولیه به‌دست آمده از مطالعات غیرلرزه‌ای یا زمین‌شناسی، طراحی انجام می‌شود. در طرح اکتشافی «ذهاب» نیز با این شیوه، دامنه لرزه‌نگاری دوبعدی که ۱۰۵۰ کیلومتر بود به ۱۴۰۰ کیلومتر افزایش یافت. در این پروژه که یکی از سخت‌ترین لرزه‌نگاری‌های انجام شده مدیریت اکتشاف نفت به شمار می‌آید، ایجاد شرایط امن به‌وسیله سازمان‌های مربوط برای فعالیت در این منطقه مرزی و کوهستانی بودن آن، از مهم‌ترین شاخصه‌های مهم بود. پروژه ذهاب در نیمه دوم مهر ۱۳۹۵ پایان یافت و با ۲۵درصد از مبلغ قرارداد، ۱۳۲ درصد کار به طور کامل انجام شد و عملیات اکتشافی در نوار مرزی غرب کشور (در استان کرمانشاه و بخش‌هایی از کردستان) پوشش داده شد. سلیمانی با بیان اینکه زمان اجرای این پروژه براساس حجم اولیه قرارداد با پیمانکار (۱۰۵۰ کیلومتر)‌ آن یک‌سال‌ونیم پیش‌بینی شده بود، اظهار کرد: طرح لرزه‌نگاری اکتشافی ذهاب در مدت‌زمان بیش از دو سال پایان یافت. (این طرح به دلیل برف و سرمای منطقه و به خاطر پاکسازی کردن آن از زمین‌های احتمالی باقیمانده از دوران جنگ، ۵ ماه متوقف بود. ) وی با اشاره به اهداف این طرح خاطرنشان می‌کند: لرزه‌نگاری به عنوان نوار مغزی انسان است و تصویری از زیر زمین را برای انجام مطالعات زمین‌شناسی به ما می‌دهد؛ بر این اساس در طرح ذهاب، ۲۰ ساختار زمین‌شناسی لرزه‌نگاری شد که هم‌اکنون در مرحله بازخوانی و واقعی شدن تصاویر است. (در صورتی که در ساختارهای زمین‌شناسی وجود نفت و گاز اثبات شود، عنوان میدان نفتی یا گازی به آنها اطلاق می‌شود. ) تفسیر، مرحله پس از بازخوانی اطلاعات است که براساس آن اهداف نفتی یا گازی این ۲۰ ساختار، شناسایی و انتخاب خواهد شد تا عملیات حفاری برای استخراج نفت یا گاز روی آنها انجام شود. «سپهر» عنوان طرح لرزه‌نگاری دیگری است که معاون امور اکتشاف شرکت ملی نفت ایران به آن می‌پردازد. سلیمانی درباره این طرح نیز گفت: این طرح که در دشت آبادان (حوضه غرب کارون) اجرا شد، ساختمان‌های تولیدی و اکتشافی را پوشش می‌دهد.
هدف از اجرای طرح لرزه‌نگاری سپهر دومنظوره بوده و لرزه‌نگاری در آن نیز به صورت دوبعدی و سه‌بعدی انجام شده است. وی افزود: در طرح سپهر، بیش از یک هزار کیلومتر لرزه‌نگاری سه‌بعدی و ۵۰۰ کیلومتر لرزه‌نگاری دوبعدی انجام و ساختمان‌های تولیدی در فرآیند آن پوشش داده شده است. مزیت انجام لرزه‌نگاری دوبعدی و سه‌بعدی در این است که هم پاسخگوی شرکت‌های تولیدی – توسعه‌ای است و هم اینکه به اهداف اکتشافی ما پاسخ می‌دهد. به گفته سلیمانی، طرح لرزه‌نگاری سپهر که در نقاط مرزی مشترک اجرا شده است، مناطقی ازجمله شمال میدان نفتی دارخوین، شرق میدان نفتی آزادگان، یادآوران، همچنین جفیر و غرب آب تیمور را پوشش می‌دهد.

لرزه‌نگاری در طرح سپهر، سه‌بعدی و هدف از اجرای آن کشف تله‌های چینه‌ای و لایه‌های عمیق‌تر است. (در لرزه‌نگاری سه‌بعدی، شفافیت و وضوح لابه‌های در اعماق بیشتر است. )
لرزه‌نگاری سه‌بعدی حکم سونوگرافی را دارد به این معنا که وضوح بهتر و بیشتری از لایه‌های زمین را در اختیارمان قرار می‌دهد و این امکان را به‌وجود می‌آورد که بازخوانی دقیق‌تری از لایه‌های زمین انجام شود. ما پزشکان علوم زمین هستیم و از علوم پزشکی برای پیشبرد اهداف خود در علوم زمین‌شناسی، بهره می‌گیریم. در دهه‌های قبل شناسایی ساختمان‌های زمین‌شناسی به دلیل ساده بودن‌شان، با لرزه‌نگاری دوبعدی امکانپذیر بود و لرزه‌نگاری سه‌بعدی انجام نمی‌شد؛ اما اکنون برای شناخت لایه‌های آنها باید از لرزه‌نگاری سه‌بعدی که مناسب‌تر است، کمک گرفت. وی یادآور شد: میدان‌های ساده شناسایی شده‌اند و آنچه باقی‌مانده ساختمان‌های پیچیده هستند؛ میدان‌های پیچیده‌ای که در ۲۰ سال گذشته خارج از اولویت بوده و هم‌اینک اولویت یافته است. آنها نیز به ساختمان‌های با پچیدگی کم و پیچیدگی زیاد طبقه‌بندی شده‌اند. هم‌اکنون برای عملیات‌های لرزه‌نگاری شناسایی و کشف میدان‌ها، از فناوری‌های اکتشاف روز دنیا بهره گرفته می‌شود؛ از این‌رو برنامه‌های اکتشافی با این دیدگاه که در آینده فناوری‌ها و روش‌های اکتشافی نوینی برای شناسایی ساختمان‌های پیچیده خواهد آمد، پیش می‌رود. سلیمانی تصریح کرد: ضریب شانس موفقیت در ۲۰ سال گذشته ۷۰ درصد بوده است (با وجود میدان‌های ساده) هم‌اکنون نیز که در پایان برنامه ۵ ساله پنجم هستیم میانگین این شانس موفقیت با وجود پیچیده‌تر شدن میدان‌ها، کماکان ۷۰درصد است. این شانس موفقیت در دنیا ۳۰ تا ۵۰درصد است که نشان می‌دهد از روش‌های روز به خوبی بهره گرفته شده و مفسران حوزه‌های مختلف (زمین‌شناسی، ژئوفیزیک، ژئوشیمی) بسیار کارآمد عمل کرده‌اند که با توجه به این اکتشاف که هر روز سخت‌تر از دیروز می‌شود، توانسته‌اند این سهم ۷۰ درصد را حفظ کنند.

تندیس
معاون امور اکتشاف شرکت ملی نفت ایران، از «تندیس» به عنوان سومین طرح اکتشافی موردنظر که نیمه دوم مهر امسال شروع شده است، نام می‌برد. بهمن سلیمانی گفت: نام تندیس از حرف اول تنگه بیجار، نفت شهر، داروانا، همچنین یاور و سومار گرفته شده و در گستره‌ای به طول ۱۴۰۰ کیلومتر اجرا شده است. به گفته وی این پروژه لرزه‌نگاری اکتشافی به صورت سه‌بعدی انجا می‌شود و ۱۲ ساختمان را برای شناسایی پوشش می‌دهد. سلیمانی ارزش ریالی این طرح را ۸۰ میلیارد تومان و ارزش ارزی آن را نیز ۱۰ میلیون یورو اعلام و اظهار کرد: طرح اکتشافی تندیس قرار است در مدت زمانی نزدیک به دو سال اجرا شود. لرزه‌نگاری غیرعامل (پسیوسایزمیک) عنوان پروژه و نوعی لرزه‌نگاری است که وی در این نشست دو ساعته به آن می‌پردازد. پروژه‌ای ژئوفیزیکی که با سه طرح اخیر تفاوت دارد به این دلیل که در طرح‌های ذهاب، سپهر و تندیس لرزه‌نگاری به صورت دو بعدی و یا سه‌بعدی است تا براساس داده‌های آن فرآیند اکتشاف انجام شود اما در این پروژه (لرزه‌نگاری غیرعامل) از لرزه‌هایی که زمین تولید می‌کند، در عملیات اکتشاف استفاده می‌شد. به عبارتی منبع انرژی برای لرزه‌نگاری، انرژی زمین است و امواج دورنی زمین به‌وسیله دستگاه‌های حساس و خاصی ثبت و ضبط می‌شود. به گفته وی این نوع لرزه‌نگاری برای نخستین‌بار است که در کشور اجرا می‌شود و از آنجا که منبع انرژی، امواج درون زمین است، اطلاعات لایه‌های زیرین زمین از طریق امواج به سطح زمین می‌رسد و شکل ساختمان (میدان) را قابل شناسایی می‌کند. وی با بیان اینکه لرزه‌نگاری پسیوسایزمیک در منطقه دهدشت استان کهگیلویه و بویراحمد اجرا و با استفاده از آن لرزه‌های طبیعی زمین که کمتر از یک ریشتر است، ثبت می‌شود، افزود: کشورهای غربی از این روش در اکتشاف منابع نفت و گاز و حتی در پایش تولید مخازن استفاده می‌کنند. وی یادآور شد: قرارداد اجرای پروژه به روش لرزه‌نگاری غیرعامل در دوران تحریم میان مدیریت اکتشاف و شرکت داناژئوفیزیک امضا و تجهیزات مربوط به آن نیز با راهنمایی و حمایت مدیریت اکتشاف وارد کشور شد. سلیمانی عملیات Passive Seismic روش اکتشافی نوینی برمی‌شمارد و ادامه می‌دهد: در بخش‌هایی که لرزه‌نگاری دوبعدی و سه‌بعدی جواب ندهد، استفاده از این روش ضروری و کاربردی‌تر می‌شود. معاون امور اکتشاف شرکت ملی نفت ایران تاکید کرد: با استفاده از این تکنیک جدید، به‌وسیله لرزه‌های طبیعی که از زیرزمین به سطح زمین می‌رسند، سرعت موج در لایه‌های مختلف مشخص می‌شود. وی اظهار کرد: اگر در پروژه دهدشت به نتایج خوبی دست یابیم شرکت‌های تولیدی و عملیاتی نیز می‌توانند برای پایش و رصد کردن مخزن درحال تولید از آن بهره ببرند. سلیمانی درباره هزینه اجرای پروژه به روش یادشده گفت: هزینه این نوع لرزه‌نگاری حدود یک چهارم پروژه‌های لرزه‌نگاری دوبعدی است.

Print Friendly, PDF & Email