مصرف کم‌انرژی و حداقل تاثیرات مخرب زیست‌محیطی

در دنیای امروز دیگر ساخت کارخانه‌های فرآوری به‌ویژه در حوزه‌های پرکاربردی مثل مس، سرب یا روی کار چندان پیچیده‌ای به نظر نمی‌رسد و شرکت‌های زیادی درایران و دنیا ادعای توانایی طراحی این مجموعه‌ها را دارند،

ادعایی که بستگی به تعریف ما از یک کارخانه فرآوری دارد. از دید خیلی از این شرکت‌ها و کارفرمایان، کارخانه‌ای که بتواند خاک معدنی را به ماده با ارزشی تبدیل کند «کارخانه فرآوری» تعریف می‌شود؛ تعریف ناقصی که دلیل حضور تعداد زیادی از سازندگان و طراحان بی‌کیفیت و البته ارزان‌قیمت از چین، هند و… در ایران شده است. امروزه در دنیای مدرن تعریف کارخانه فرآوری تغییر کرده است. این تغییر تعریف بر مبنای نیازهای جدید بشر و همگام با تغییرات جدید فناوری اتفاق افتاده است. تعریف جدید، کارخانه فرآوری را محلی برای استحصال حداکثری ماده با ارزش از خاک معدنی با کمترین مقدار مصرف انرژی، آب و نیز حداقل تاثیرات مخرب زیست‌محیطی می‌داند. ناگفته پیداست تمام اصول تعریف جدید همان معضلات امروز صنعت فرآوری ایران به‌ویژه در حوزه‌های پر کاربرد مس، سرب، روی و آهن است به همین دلیل شناسایی مشکلات و ارائه راه‌حل‌های مناسب می‌تواند راهی پیش روی صنایع معدنی گوناگون باشد.
ساخت کارخانه‌های فرآوری گران است
مصطفی مولایی، کارشناس ارشد پروژه‌های «اتوتک» در ایران به صمت می‌گوید: در بحث استحصال حداکثری مواد معدنی با ارزش، کافی است نگاهی به باطله‌های کارخانه‌های فرآوری سرب و روی کشور بیندازیم که می‌توانیم آنها را معادنی جدید و با صرفه اقتصادی بنامیم. وی می‌افزاید: فناوری‌های قدیمی و بهینه نشده علاوه بر کاهش بازدهی و بازیابی، باعث شده که هزینه تولید در ایران همواره بالاتر از استاندارد جهانی باشد و این خود رقابت را در شرایط فعلی برای تولیدکنندگان این بخش مشکل کرده است. وی تصریح می‌کند: در بخش مس فناوری بیشتر درمعادن کوچک نمود دارد. خوشبختانه در ایران ذخایر بسیار زیادی از معادن کوچک مقیاس مس وجود دارد و گران بودن ساخت یک کارخانه فرآوری در مقیاس کوچک، استفاده درست و کامل از این معادن را غیراقتصادی می‌کند. وجود فناوری‌های جدید ارزش‌افزوده و استحصال حداکثری از این ماده با ارزش را به همراه خواهد داشت. مولایی تصریح می‌کند: شاید غنی بودن ایران از انرژی باعث شده تعداد کمی در کشور هنگام ساخت کارخانه‌های فرآوری به میزان مصرف انرژی فکر کنند. البته بعد از هدفمندی یارانه‌ها این بخش تا حدودی مورد توجه قرار گرفت ولی همچنان کارفرمایان کمی حتی در بخش خصوصی، که شاید امکان استفاده کامل از انرژی ارزان را نداشته باشند، به این موضوع توجه می‌کنند. به نظر بازنگری در استانداردهای حوزه صنعت در این زمینه راهگشاست و همچون اهرمی برای بهبود و بهینه‌سازی صنایع پر مصرف تلقی می‌شود.وی درباره کمبود آب در ایران بیان می‌کند: کمبود آب و قرار گرفتن بخش عمده‌ای از استان‌ها در محدوده خطر کم‌آبی و بی‌آبی امری شناخته شده در کشور است ولی به نظر معضل کم‌آبی هنوز برای بخش فرآوری ایران اضطراری نشده است. به گفته مولایی، در حالا حاضر هیچکدام از کارخانه‌های فرآوری کشور از فناوری‌های روز دنیا (فیلترپرس‌ها) برای بازیابی حداکثر آب مصرفی از باطله‌ها استفاده نمی‌کنند. هنوز کارخانه‌های بزرگی در کم‌آب‌ترین مناطق کشور وجود دارند که برای بازیافت آب از حوضچه‌های ته‌نشینی استفاده می‌کنند.کارشناس ارشد پروژه‌های «اتوتک» بیان می‌کند: جالب است که بخش عمده آب درون این حوضچه‌ها قبل از بازگشت بخار می‌شود. دراین زمینه نکته جالب‌تر بی‌توجهی به استفاده از فناوری‌های مناسب برای استحصال حداکثری آب در طراحی برخی کارخانه‌های فرآوری جدید است. به گفته وی، یکی از دلایلی که شاید صنایع فرآوری با وجود معضل کم‌آبی به سمت استفاده از تجهیزات و فناوری‌های مدرن بازیافت آب نمی‌روند هزینه‌های سرمایه‌گذاری این طرح‌ها است درحالی که کارخانه‌های بزرگ دنیا یا درحال استفاده از این فناوری‌ها هستند و یا به سمت استفاده از آنها گام بر می‌دارند، پس به‌طور قطع صرفه اقتصادی کافی را دارد. مولایی خاطرنشان می‌کند: نکته دوم اینکه درایران در ادامه خشکسالی‌های پی در پی ارزش آب حتی از طلا حیاتی‌تر خواهد شد بنابراین هیچ توجیه اقتصادی برای مصرف بی‌اندازه آب وجود ندارد. دولت می‌تواند در این زمینه ورود کند و با پرداخت وام‌هایی در این‌باره به کارخانه‌های فرآوری، آنها را در تامین هزینه‌های سرمایه‌گذاری این بخش یاری دهند. وی تاکید می‌کند: در نهایت در محیط‌زیست، استانداردها براساس فناوری‌های روز نیستند و کارفرمایان هیچ فشاری برای تغییر احساس نمی‌کنند.مولایی اظهار می‌کند: حتی در طرح کارخانه‌های جدید نیز حفظ محیط‌زیست یک هدف نیست. مواردی بوده که از شرکت‌های اروپایی در اجرای پروژه‌ای در کشور خواسته شده، تا برای صرفه‌جویی در هزینه‌های سرمایه‌گذاری، به استفاده از استانداردهای ایران به جای استانداردهای اروپایی اولویت دهند. به گفته وی، امروزه شرکت‌های تولیدکننده سنگ‌آهن از قیمت پایین این محصول گله‌مندند ولی در همین شرایط شرکت‌های بزرگی مانند «ریوتینتو» درپی افزایش تولید و گرفتن سهم بیشتری از بازار هستند که به‌طور قطع آنها هم از کارخانه فرآوری استفاده می‌کنند.
کمبود آب و برق، مشکل فرآوری در ایران
زمانی که در کشوری برای فرآوری محصولات معدنی مشکلات عدیده‌ای وجود داشته باشد و نتوان عملیات فرآوری را با موفقیت انجام داد قیمت تمام‌شده محصولات افزایش می‌یابد.
سید احمد مشکانی، استاد دانشگاه درباره مشکلات فرآوری درایران به صمت می‌گوید: کمبود آب و برق درایران ازجمله مشکلاتی است که در بحث فرآوری معضلات فراوانی را در کشور ایجاد می‌کند بنابراین زمانی که فرآوری به خوبی انجام نشود قیمت تمام‌شده محصولات افزایش می‌یابد که این مسئله هم تبعات گوناگونی به همراه خواهد داشت.
وی ادامه می‌دهد: مشکلات فرآوری در ایران به چند بخش عمده تقسیم می‌شود که مهم‌ترین آنها این است که باید قسمت اعظم کارخانه‌های خوب فرآوری، دردست دولت قرار گیرد زیرا کارخانه‌های خصوصی با ظرفیت بالا فعالیت‌های مربوط به فرآوری را انجام نمی‌دهند.وی تصریح می‌کند: در بخش خصوصی نگرانی‌هایی مانند اتمام ذخیره یا کم شدن عیارمواد، هزینه‌های استخراج و حمل ماده معدنی، پایین آمدن قیمت فلزات، قدیمی بودن بعضی ازکارخانه‌ها و استفاده نکردن از فناوری نوین وجود دارد. به گفته وی، بسته بودن محیط‌های خصوصی و دولتی نسبت به هزینه‌های بالای فرآوری به خاطر تولید نکردن بخشی از مواد شیمیایی در داخل کشور از دیگر مشکلاتی است که محدودیت‌هایی را برای بخش‌هایی گوناگون ایجاد می‌کند.
مشکلات فرآوری برطرف شود
اکبر حضرتی، فعال معدنی نیز درباره مشکلاتی که درحوزه فرآوری ایران وجود دارد به صمت می‌گوید: مشکلات فرآوری درایران دلایل گوناگونی دارد که از مهم‌ترین آنها می‌توان به تامین نبودن مواد معدنی به شکل کامل اشاره کرد.وی می‌افزاید: از سوی دیگر نوساناتی که در قیمت مواد خام و نبود آب کافی برای فرآوری در استان‌هایی معدنی وجود دارد محدودیت‌های فراوانی را در این حوزه به وجود می‌آورد. وی خاطرنشان می‌کند: همچنین قیمت بالای مواد اولیه مورد استفاده درکارخانه و طمع دسترسی به پول بدون دردسر ازدیگر مواردی است که در این زمینه از اهمیت فراوانی برخوردار است و باید در این‌باره تمهیدات اساسی اندیشیده شود.وی خاطرنشان می‌کند: توانایی بخش خصوصی برای رقابت با بخش دولتی در تامین مواد خام اولیه معدنی و بازار محصولات بسیار کمتر است به همین دلیل این مسئله چالش‌های فراوانی را ایجاد می‌کند. وی تاکید می‌کند: بنابراین آنچه در بخش معدن و صنایع معدنی کشور باید مورد توجه قرار گیرد بحث فرآوری در این حوزه است زیرا فرآوری است که به مواد معدنی ارزش‌افزوده مضاعفی بخشیده و باعث ارزشمند شدن آنها می‌شود بر این اساس باید موانعی که در این بخش وجود دارد برداشته شده و تمام امکانات برای احداث کارخانه‌های فرآوری فراهم شود.

Print Friendly, PDF & Email